مقدمه: فیزیولوژی اعصاب و غدد

ارتباط سه‌جانبه: مغز، بدن و روان

در مواجهه با یک موقعیت ناگهانی یا استرس‌زا (مانند انتظار برای تشکیل کلاس)، افراد واکنش‌های متفاوتی را تجربه می‌کنند؛ مانند تپش قلب، احساس کلافگی، دلگیری یا عصبی شدن. این تجربیات متفاوت در یک موقعیت مشترک، نشان‌دهنده ارتباط شگفت‌انگیز و سه‌جانبه بین مغز، بدن و روان ما هستند.

درس فیزیولوژی اعصاب و غدد به بررسی دقیق این مثلث می‌پردازد که اجزای آن هیچ‌گاه از یکدیگر جدا نمی‌شوند. هدف این است که بیاموزیم مغز و اعصاب چگونه فکر و احساس ما را تنظیم می‌کنند و درک کنیم که یک "احساس" صرفاً یک حالت روانی نیست، بلکه یک پدیده زیستی و عصبی است.

دو سیستم اصلی بدن

بدن ما دارای دو سیستم ارتباطی اصلی است که در یک گفتگوی پنهانی و دائمی با یکدیگر هستند و بر تمام حالات شبانه‌روزی ما تأثیر می‌گذارند: سیستم عصبی و سیستم غدد درون‌ریز.

۱. سیستم عصبی

این سیستم شبیه به یک شبکه برق‌رسانی برای بدن عمل می‌کند. عملکرد آن سریع، دقیق و لحظه‌ای است. برای مثال، هنگامی که کف پا با یک جسم تیز برخورد می‌کند، یک پیغام عصبی آنی به مغز ارسال شده و فرد بلافاصله و به صورت آنی، پای خود را عقب می‌کشد.

۲. سیستم غدد درون‌ریز

این سیستم، در مقابل، شبیه به یک "پستچی" در بدن عمل می‌کند. عملکرد آن آهسته است؛ پیام‌ها (که هورمون نامیده می‌شوند) را از غدد دریافت کرده و به صورت تدریجی در سراسر بدن پخش می‌کند (مانند هورمون‌هایی که غده تیروئید در بدن پخش می‌کند).

کاربردهای بالینی و ریشه‌های فیزیولوژیکی اختلالات

هر اختلال روانی که در روانشناسی بالینی با آن مواجه می‌شویم، ردی از این دو سیستم را در پشت صحنه خود دارد؛ یعنی یا سیستم عصبی یا سیستم غدد درون‌ریز فرد دچار مشکل شده است.

• افسردگی: افرادی که دچار کم‌کاری تیروئید هستند، اغلب علائم مشخص افسردگی را تجربه می‌کنند. به همین دلیل است که گاهی افسردگی با درمان تیروئید بهبود می‌یابد.
• اضطراب مزمن: افرادی که ترشح هورمون‌های کورتیزول و آدرنالین در بدنشان زیاد است، دچار اضطراب‌های مزمن می‌شوند.
• اختلالات خوردن: اختلالاتی مانند بی‌اشتهایی عصبی و پرخوری عصبی با درگیری در ساختار سیستم عصبی و غدد درون‌ریز همراه هستند. این اختلالات می‌توانند غددی مانند هیپوتالاموس، **هیپوفیز** و **آدرنال (فوق کلیه)** را از تعادل خارج کنند.
• استرس و اشتها: تغییرات فیزیولوژیکی توضیح می‌دهد که چرا برخی افراد وقتی استرس دارند اشتهاشان قطع می‌شود و برخی دیگر دچار پرخوری می‌شوند.

مثال: واکنش به استرس (تهدید)

در یک لحظه استرس‌زا (چه واقعی و چه ذهنی)، مغز یک خطر یا تهدید را تشخیص می‌دهد. غده آدرنال (فوق کلیه) بلافاصله هورمون **آدرنالین** را در خون ترشح می‌کند. قلب با تمام قدرت شروع به تپیدن کرده و در نهایت آن حس آشنای "مضطرب بودن" تجربه می‌شود. مغز ما گاهی هورمون‌ها را مانند "داروی شادی" و گاهی مانند "سم اضطراب" تولید می‌کند.

اهداف درس

هدف اصلی این درس آن است که بیاموزیم چگونه از نگاه روان‌شناسی، بدن خود را بفهمیم و از نگاه فیزیولوژی، روان خود را درک کنیم.

این درس به دانشجویان کمک می‌کند تا:

• ریشه‌های فیزیولوژیکی اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب، وسواس، پرخوری عصبی و... را درک کنند.
• بتوانند دلایل اختلالات را پیدا کرده و درک عمیق‌تری از مراجع و بیماری داشته باشند.
• در آینده، روان‌درمانی‌های عمیق‌تری ارائه دهند.
• بتوانند تشخیص دهند که آیا مراجع (بیمار) نیاز به دارو درمانی یا ارجاع به متخصصان دیگر (مانند روانپزشک، متخصص مغز و اعصاب، یا متخصص غدد) دارد یا خیر.