فصل دوم (جلسه): ساختار کلی دستگاه عصبی

اهمیت فیزیولوژی در روانشناسی بالینی

درک فیزیولوژی برای یک روانشناس بالینی از اهمیت بالایی برخوردار است. بسیاری از مراجعین ممکن است با شکایات روانی مانند اضطراب مزمن یا فراموشی مراجعه کنند، در حالی که ریشه مشکل آن‌ها ممکن است جسمی باشد. به عنوان مثال، اضطراب شدید می‌تواند ریشه در پرکاری تیروئید داشته باشد، یا فراموشی می‌تواند نشانه‌ای از آلزایمر یا حتی کمبودهای تغذیه‌ای باشد.

این شما هستید که به عنوان یک درمانگر، با داشتن اطلاعات کافی از فیزیولوژی، می‌توانید تشخیص دهید که بیمار نیاز به ارجاع به متخصص دیگری (مانند متخصص غدد، قلب و عروق، یا مغز و اعصاب) دارد یا خیر. شما باید بتوانید علائم جسمی را از علائم صرفاً روانی افتراق دهید. برای مثال، در یک خانم میانسال، علائمی چون گرگرفتگی، اضطراب و بی‌قراری می‌تواند ناشی از یائسگی باشد نه یک اختلال اضطرابی اولیه. وظیفه شما هدایت صحیح بیمار در مسیر درمان و بهبودی است.

بخش‌های اصلی دستگاه عصبی

دستگاه عصبی ما از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

۱. دستگاه عصبی مرکزی (CNS)

دستگاه عصبی مرکزی (Central Nervous System) یا CNS، شامل مغز (Brain) و نخاع (Spinal Cord) است. این مجموعه، مرکز فرماندهی بدن محسوب می‌شود.

۲. دستگاه عصبی محیطی (PNS)

دستگاه عصبی محیطی (Peripheral Nervous System) یا PNS، شامل اعصاب حسی و حرکتی است. این بخش، پیغام‌ها را از CNS به اندام‌ها می‌رساند (مانند بالا بردن دست برای نوشیدن) و اطلاعات حسی را از اندام‌ها به CNS بازمی‌گرداند.

مغز و نخاع: مرکز فرماندهی و جاده ارتباطی

در این ساختار، مغز مانند یک **مرکز فرماندهی** یا رهبری عمل می‌کند که دستورات را صادر کرده و اطلاعات را پردازش می‌کند.

نخاع، شبیه به یک **جاده رفت و برگشت** (دو طرفه) است که پیغام‌های عصبی در آن بالا و پایین می‌روند.

• مسیر «رفت» (دستور از مغز): مرکز فرماندهی (مغز) فکر می‌کند: «من باید بلند شوم و حرکت کنم». این دستور از مغز به سمت بیرون (اندام‌ها) رفته و عمل انجام می‌شود.
• مسیر «برگشت» (پیغام به مغز): در حین حرکت، پا روی یک سوزن می‌رود. این احساس درد، یک پیغام عصبی است که از پا (محیط) به سمت مرکز فرماندهی (مغز) «برمی‌گردد».
• پردازش و پاسخ: مغز پیغام درد را دریافت کرده و فرمان جدیدی صادر می‌کند: «پایت را بردار!». این فرمان دوباره از جاده نخاع به سمت پا «می‌رود» تا عمل انجام شود.

دستگاه عصبی خودمختار (ANS)

بخش دیگری از سیستم عصبی، دستگاه عصبی خودمختار (Autonomic Nervous System) است که خود به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود:

۱. سیستم سمپاتیک (Sympathetic)

سیستم سمپاتیک مانند **«گاز»** ماشین عمل می‌کند. این سیستم **فعال‌کننده** است و بدن را برای واکنش‌های ناگهانی آماده می‌کند. این حالت شامل استرس، **مبارزه (Fight)** یا **فرار (Flight)** است.

نکته مهم: فعالیت سمپاتیک لزوماً به معنای حمله یا فرار نیست. استرس جنبه سالمی برای «حفظ بقا» دارد. کارهای روزمره مانند بیدار شدن سر ساعت برای کلاس، چک کردن غذا، یا نگاه کردن به طرفین هنگام عبور از خیابان نیز توسط سیستم سمپاتیک هدایت می‌شوند.

۲. سیستم پاراسمپاتیک (Parasympathetic)

سیستم پاراسمپاتیک مانند **«ترمز»** ماشین عمل می‌کند. این سیستم **آرام‌کننده** است و بدن را به حالت **استراحت (Rest)** و خواب‌آلودگی می‌برد. فعالیت‌هایی مانند مدیتیشن، یوگا و ریلکسیشن، سیستم پاراسمپاتیک را فعال می‌کنند.

عدم تعادل در ANS: حمله پَنیک (Panic Attack)

بدن ما دائماً در حال ایجاد تعادل بین این «گاز» و «ترمز» است. گاهی اوقات این دو سیستم دچار «قاطی کردن» می‌شوند؛ یعنی زمانی که یکی باید ترمز کند، گاز می‌دهد یا برعکس. این تداخل می‌تواند منجر به **حمله وحشت‌زدگی (پنیک)** شود.

در حمله پنیک، ممکن است ابتدا پاراسمپاتیک بدن را بیش از حد آرام کند. مغز این آرمیدگی شدید را به اشتباه «مرگ» تفسیر می‌کند. در پاسخ به این خطای ادراکی، مغز به سیستم سمپاتیک دستور حمله می‌دهد تا بدن را «نجات» دهد. این فعالیت شدید و ناگهانی سمپاتیک باعث علائم وحشتناکی مانند **تپش قلب بسیار شدید** (که فرد فکر می‌کند سکته قلبی است)، **تعریق زیاد** و **احساس سرما** می‌شود. در موارد بسیار شدید، فعالیت شدید پاراسمپاتیک (در این چرخه خطا) می‌تواند حتی منجر به **بی‌اختیاری ادرار و مدفوع** شود.

خطاهای شناختی و تأثیر ذهن بر بدن

اگرچه بدن هوشمند است، اما «خطاهای ادراکی و شناختی» (فکرهای ما) به راحتی می‌توانند سیستم‌های بدنی را فریب دهند و در آن واکنش ایجاد کنند.

• مثال لواشک: صرفاً «فکر کردن» به لواشک و نمک، باعث می‌شود مغز دستور ترشح **غدد بزاقی**، آماده شدن مری و ترشح **اسید معده** را صادر کند، در حالی که هیچ لواشک واقعی وجود ندارد.
• مثال اضطراب: حال اگر «فکر لواشک» را با یک «فکر اضطراب‌آور» (نکنه امتحان بیفتم؟ نکنه تصادف کنم؟) جایگزین کنیم، مغز فریب می‌خورد و فکر می‌کند تهدید واقعی است. در نتیجه، به غدد فوق کلیه دستور می‌دهد **آدرنالین و کورتیزول** ترشح کند، در صورتی که هیچ موقعیت تهدیدآمیز خارجی وجود ندارد.

غدد درون‌ریز و محورهای هورمونی

غدد درون‌ریز، هورمون‌های خود را مستقیماً وارد خون می‌کنند. غدد اصلی که در این درس بررسی می‌شوند عبارتند از: هیپوتالاموس، هیپوفیز، تیروئید، آدرنال، غدد جنسی (گنادها)، پانکراس و غده پینه‌آل.

هیپوتالاموس: مدیر کل غدد

در مغز، **هیپوتالاموس** نقش **«مدیر کل» (General Manager)** را برای سایر غدد بازی می‌کند. هیپوتالاموس عملکرد غدد دیگر (مانند بیضه‌ها، تخمدان‌ها، تیروئید، آدرنال و پانکراس) را زیر نظر دارد. اگر غده‌ای کم‌کار یا پرکار باشد، هیپوتالاموس به مغز گزارش می‌دهد تا بدن واکنش نشان دهد (مثلاً در دیابت یا بلوغ زودرس).

محورهای سه‌گانه (تیم‌های هورمونی)

هیپوتالاموس برای مدیریت بدن، «تیم‌ها» یا «محورهایی» را با غدد دیگر تشکیل می‌دهد:

1. محور HPA (محور استرس):
   • اعضا: **H**ypothalamus (هیپوتالاموس) - **P**ituitary (هیپوفیز) - **A**drenal (آدرنال).
   • وظیفه: مدیریت و کنترل **استرس و اضطراب**.
2. محور HPT (محور خلق و انرژی):
   • اعضا: **H**ypothalamus (هیپوتالاموس) - **P**ituitary (هیپوفیز) - **T**hyroid (تیروئید).
   • وظیفه: مدیریت **خلق و خو و انرژی**.
3. محور HPG (محور جنسی):
   • اعضا: **H**ypothalamus (هیپوتالاموس) - **P**ituitary (هیپوفیز) - **G**onads (گنادها یا غدد جنسی).
   • وظیفه: مدیریت **رفتارهای جنسی و عاطفی** (بلوغ و...).

تظاهرات روانی اختلالات غدد

• غده تیروئید (محور HPT):
  • کم‌کاری تیروئید (Hypothyroidism): تظاهرات روانی آن شامل **خلق افسرده** و **کندی در عملکرد ذهن** است.
  • پرکاری تیروئید (Hyperthyroidism): تظاهرات روانی آن شامل **اضطراب** و **تحریک‌پذیری** (زودرنجی و از کوره در رفتن) است.
• غده آدرنال (محور HPA):
  • افزایش کورتیزول: تظاهرات روانی آن می‌تواند **بی‌خوابی** و **نشانه‌های افسردگی** باشد.
  • سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS):** این اختلال روان‌تنی نیز به مشکلات در سیستم سمپاتیک (و محور HPA) مرتبط است.
• غدد جنسی (محور HPG):
  • نوسانات هورمون جنسی: تظاهرات روانی آن می‌تواند **نوسان‌های خلقی**، **پرخاشگری** یا **افسردگی پس از زایمان** باشد.