جلسه چهارم: بررسی تخصصی ناقل‌های عصبی و اضطراب

بخش اول: تجربه زیسته اضطراب (وقتی بدن فریاد می‌زند)

در ابتدای جلسه، بحث مهمی پیرامون تجربه بدنی اضطراب مطرح شد. این بحث نشان داد که اضطراب فقط یک حس درونی نیست، بلکه بدن کاملاً واکنش فیزیولوژیک نشان می‌دهد.

نکته استاد: اضطراب بیش از ۴۰ نشانه دارد. حتی متخصصین هم در موقعیت‌های خاص (مثل سخنرانی در جمع آشنایان) ممکن است علائم بدنی آن را تجربه کنند.

تفاوت مهم: تکان دادن پا موقع درس خواندن معمولاً برای «تخلیه (Discharge) اضطراب» است و ارادی است؛ اما «سندرم پای بی‌قرار» یک اختلال عصبی کلافه‌کننده و غیرارادی است.

بخش دوم: بررسی دقیق ناقل‌های عصبی (Neurotransmitters)

ناقل‌های عصبی «زبان بیولوژیک بدن» هستند. پیام‌های عصبی توسط این مواد شیمیایی از شکاف سیناپسی عبور کرده و به نورون بعدی می‌رسند.

۱. سروتونین (Serotonin): تثبیت‌کننده خلق

نقش اصلی: تنظیم خلق، خواب، اشتها و احساس امنیت.

• ساعات فعالیت: سروتونین به خصوص در ساعات خواب (۱۱ شب تا ۳ صبح) برای بازسازی مغز نقش مهمی دارد.
• تحمل درد: کمبود آن باعث می‌شود فرد دردهای بدنی (سایکوسوماتیک) را بیشتر حس کند (مثل دل‌پیچه عصبی).
• کارکردهای دیگر: کنترل تکانه و هضم غذا (در روده).

۲. دوپامین (Dopamine): مرکز پاداش و انگیزه

نقش اصلی: مرکز پاداش، لذت، انگیزه، یادگیری و کنترل حرکات ظریف.

• سیستم پاداش: وقتی از چیزی لذت می‌بریم یا تشویق می‌شویم، دوپامین ترشح می‌شود.
• ارتباط با اعتیاد: مواد مخدر دقیقاً همین سیستم پاداش را هدف گرفته و باعث "نعشگی" می‌شوند.

۳. نورآدرنالین (Norepinephrine): آژیر قرمز مغز

نقش اصلی: سیستم آماده‌باش، هوشیاری و واکنش "جنگ یا گریز" (مثل پلیس فتا حواسش جمع است!).

• افزایش (آژیر روشن): باعث اضطراب شدید، حملات پنیک (وحشت‌زدگی)، بی‌خوابی و تحریک‌پذیری می‌شود.
• کمبود (آژیر خاموش): خواب‌آلودگی، نقص توجه و کرختی.

۴. گابا (GABA): ترمز دستی مغز

نقش اصلی: "ترمز مغز" و مهارکننده اصلی سیستم عصبی (آرام‌بخش).

• کاربرد درمانی: داروهایی مثل دیازپام، کلونازپام (بنزودیازپین‌ها) و گاباپنتین با افزایش گابا باعث آرامش و شل شدن عضلات می‌شوند.
• خطر کمبود: اگر ترمز کار نکند، مغز دچار تشنج (صرع) و اضطراب شدید می‌شود.
• اعتیاد دارویی: مصرف خودسرانه بنزودیازپین‌ها باعث اعتیاد، "لش کردن" و خواب‌آلودگی شدید می‌شود.

۵. گلوتامات (Glutamate): پدال گاز مغز

نقش اصلی: تحریک‌کننده اصلی؛ حافظه، یادگیری و سرعت پردازش اطلاعات.

• افزایش بیش از حد (سمی): اگر گاز را زیاد فشار دهیم، موتور می‌سوزه! افزایش زیاد گلوتامات باعث سمیت عصبی (مرگ نورون)، میگرن، تشنج و اضطراب بالا می‌شود.
• کمبود: باعث "کندی شناختی" (دیر گرفتن مطلب) می‌شود.

۶. استیل‌کولین (Acetylcholine): حافظه

نقش اصلی: حافظه، یادگیری، تمرکز و حرکت عضلات.

• کمبود: عامل اصلی آلزایمر و حواس‌پرتی.
• افزایش: باعث اسپاسم (گرفتگی) عضلانی و کابوس‌های شبانه می‌شود (نکته تستی).

۷. ملاتونین و آندورفین

• ملاتونین: هورمون تنظیم خواب و ریتم شبانه‌روزی.
• آندورفین (Endorphin): "مورفین طبیعی بدن".
  * باعث کاهش درد و سرخوشی می‌شود.
  * کسانی که "آستانه درد بالایی" دارند (دیر دردشان می‌آید)، سطح آندورفین بدنشان بالاست.

بخش سوم: نکات طلایی و امتحانی (جمع‌بندی)

۱. راز داروی ریتالین در ADHD

چرا به بچه بیش‌فعال داروی "محرک" (ریتالین) می‌دهند؟ شاید عجیب باشد، اما در ADHD قسمت جلوی مغز (لوب فرونتال) که "مدیر و ناظم" مغز است، تنبل و خواب است. داروی محرک داده می‌شود تا "مدیر" بیدار شود و بتواند بقیه قسمت‌های شلوغ مغز را ساکت و کنترل کند.

۲. لیتیوم (Lithium) و دوقطبی

لیتیوم یک عنصر طبیعی (نمک) است که در درمان اختلال دوقطبی (Bipolar) استفاده می‌شود. عملکرد آن مثل یک "میانجی" است که تبادلات یونی (سدیم/پتاسیم) بین نورون‌ها را تعدیل کرده و خلق را تثبیت می‌کند.

۳. چرا آزمایش خونِ افسردگی نداریم؟ (سد خونی-مغزی)

ناقل‌های عصبی در فضای ریزِ بین دو سلول (سیناپس) آزاد می‌شوند. به دلیل وجود دیواری به نام «سد خونی-مغزی» (Blood-Brain Barrier)، این مواد وارد جریان خون عمومی بدن نمی‌شوند (مثل اشک چشم که توی خون نمی‌رود). بنابراین با آزمایش خون یا ادرار نمی‌توان سطح سروتونین یا دوپامین مغز را سنجید و تشخیص صرفاً بالینی است.