جلسه پنجم: نیمکرههای مغز و آسیبشناسی
بخش اول: ساختار کلی و جسم پینهای
مغز انسان از دو نیمکره (چپ و راست) تشکیل شده که ظاهرشان شبیه مغز گردو است. این دو نیمکره جدا از هم نیستند، بلکه توسط پلی به نام «جسم پینهای» (Corpus Callosum) به هم متصلاند و مدام اطلاعات را رد و بدل میکنند.
نکته مهم: هیچ نیمکرهای "برتر" یا "اکتیوتر" نیست؛ هر دو همیشه فعالاند و تقسیم وظایف دارند.
بخش دوم: نیمکره چپ (Left Hemisphere)
استایل کاری: تحلیلگر، منظم، دقیق، جزئینگر و منطقی.
وظایف اصلی:
- زبان و گفتار: مرکز اصلی تولید و درک زبان (در اکثر افراد راستدست).
- منطق و ریاضی: حل مسائل، محاسبات و استدلال.
- تفکر ترتیبی: درک کارهای مرحلهبهمرحله (توالی)، مثل مراحل آشپزی یا وضو گرفتن.
- کنترل سمت راست بدن: (سیستم حرکتی مغز ضربدری است).
اگر نیمکره چپ (مثلاً بر اثر سکته) آسیب ببیند، اختلالات زیر رخ میدهد:
۱. آفازی بروکا (Broca's Aphasia)
ناحیه "بروکا" مسئول تولید گفتار است.
علائم: بیمار حرف شما را میفهمد، اما نمیتواند حرف بزند. کلمات در گلویش گیر میکند و بریدهبریده صحبت میکند.
۲. آفازی ورنیکه (Wernicke's Aphasia)
ناحیه "ورنیکه" مسئول درک زبان است.
علائم: بیمار خیلی روان و راحت حرف میزند، اما حرفهایش بیمعنی و پرتوپلا است. او نه حرف شما را میفهمد و نه خودش میفهمد چه میگوید. (رمز: "ور" میزنه ولی معنی نداره!).
۳. سایر اختلالات
- اختلال محاسبات (Acalculia): ناتوانی در انجام ضرب و جمع ساده.
- اختلال در توالی (Apraxia): ترتیب کارها را قاطی میکند (مثلاً اول جوراب میپوشد بعد شلوار).
- فلجی سمت راست بدن.
بخش سوم: نیمکره راست (Right Hemisphere)
استایل کاری: کلینگر (Gestalt)، هنری، خلاق، فضایی و احساسی.
وظایف اصلی:
- درک کلیت: دیدن "جنگل" به جای تکتک درختها.
- پردازش چهره و مکان: تشخیص قیافه افراد و مسیریابی.
- موسیقی و لحن: درک ریتم، ملودی و لحنِ کلام (شوخی، کنایه، طعنه).
- تشخیص هیجانات: خواندن غم یا شادی از روی چهره دیگران.
- کنترل سمت چپ بدن.
۱. آگنوزیا (Agnosia) - ادراکپریشی
ناتوانی در بازشناسی اشیاء یا چهرهها با وجود سالم بودن چشم.
- پروسوپاگنوزیا (Prosopagnosia): یا "چهرهپریشی". فرد حتی چهره نزدیکان یا خودش در آینه را نمیشناسد! فقط از روی صدا یا لباس تشخیص میدهد.
۲. غفلت یکسویه (Neglect)
بیمار سمت چپ فضا را نادیده میگیرد (انگار وجود ندارد).
مثال کلاس: فقط غذای سمت راست بشقاب را میخورد یا فقط ریشِ سمت راست صورتش را میتراشد.
۳. آموزیک (Amusia)
از دست دادن درک موسیقی. آهنگها را مثل "نویز" یا سروصدا میشنود و ریتم را نمیفهمد.
۴. ناتوانی در درک لحن و کنایه
حرفها را خشک و تحتاللفظی میفهمد. متوجه شوخی یا طعنه نمیشود (همه چیز را جدی میگیرد).
۵. گم شدن
اختلال در جهتیابی و نقشهخوانی (گم شدن در مسیرهای آشنا).
بخش چهارم: سیر پیشرفت آلزایمر (بسیار مهم)
استاد تأکید کردند که آلزایمر فقط فراموشی نیست، بلکه یک "سفر تخریبی" در مغز است که مسیر مشخصی دارد:
- نقطه شروع: هیپوکامپ (Hippocampus)
مرکز حافظه کوتاه مدت.
علامت: خاطرات قدیمی (کودکی) سالماند، اما ناهار امروز یا جای کلید را فراموش میکند. - مرحله دوم: لوب گیجگاهی (Temporal)
مرکز زبان و شناخت.
علامت: کلمات را گم میکند (نوکزبانی)، اسم اشیاء را یادش نمیآید. - مرحله سوم: لوب آهیانه (Parietal)
مرکز جهتیابی و فضا.
علامت: از خانه بیرون میرود و گم میشود. چپ و راست را قاطی میکند. - مرحله آخر: لوب پیشانی (Frontal)
مرکز شخصیت، قضاوت و کنترل رفتار.
علامت: شخصیت فرد عوض میشود. کارهای عجیب و بیمهابا میکند (مثلاً در جمع لباسش را در میآورد یا ادرار میکند)، بیتفاوت و بیانگیزه میشود.
آزمونک جامع جلسه پنجم
سوالات زیر بر اساس نکات کلیدی و آسیبشناسیهای مطرح شده در کلاس است.
۱. بیماری که میفهمد اما نمیتواند حرف بزند (کلمات گیر میکند) دچار کدام نوع آفازی است؟
نمایش پاسخ
پاسخ: آفازی بروکا (Broca).
چون ناحیه تولید گفتار در نیمکره چپ آسیب دیده است.
۲. بیماری که روان حرف میزند اما حرفهایش "بیمعنی و پرتوپلا" است، چه مشکلی دارد؟
نمایش پاسخ
پاسخ: آفازی ورنیکه (Wernicke).
درک زبان مختل شده است.
۳. اگر بیماری فقط نیمی از صورتش را اصلاح کند و غذای یک طرف بشقاب را نخورد، به کدام عارضه مبتلاست؟
نمایش پاسخ
پاسخ: غفلت یکسویه (Neglect).
ناشی از آسیب به نیمکره راست است.
۴. "پروسوپاگنوزیا" چیست؟
نمایش پاسخ
پاسخ: چهرهپریشی (ناتوانی در شناخت چهره).
فرد حتی چهره خود در آینه را نمیشناسد.
۵. آلزایمر دقیقاً از کدام بخش مغز شروع میشود؟
نمایش پاسخ
پاسخ: هیپوکامپ.
به همین دلیل ابتدا حافظه کوتاه مدت آسیب میبیند.
۶. ناتوانی در انجام کارهای ترتیبی (مثل وضو گرفتن یا آشپزی) نشانه آسیب به کجاست؟
نمایش پاسخ
پاسخ: نیمکره چپ.
که مسئول تفکر ترتیبی و مرحلهبهمرحله است.
۷. کدام نیمکره مسئول درک "کنایه، شوخی و لحن صدا" است؟
نمایش پاسخ
پاسخ: نیمکره راست.