فیزیولوژی اعصاب و غدد
جلسه ششم: دستگاه غدد و ارتباط آن با روان
۱. مرور مباحث جلسه قبل (نیمکرهها و آلزایمر)
این بخش خلاصهای از مرور دانشجو در ابتدای کلاس است که توسط استاد تایید شده و حاوی نکات مهم امتحانی است.
تصویر ۱: تفاوتهای عملکردی نیمکره چپ و راست
الف) نیمکره چپ (Left Hemisphere)
- ویژگیها: رئیس جزئیات، منطق، تحلیلگر، منظم و مرحلهبهمرحله.
- کنترل حرکتی: سمت راست بدن.
- زبان: نقش اصلی در درک زبان، خواندن و نوشتن.
- آسیبهای زبانی (آفازی):
- ناحیه بروکا (Broca): مسئول تولید گفتار. (بیمار میفهمد اما نمیتواند بگوید).
- ناحیه ورنیکه (Wernicke): مسئول درک زبان. (بیمار روان حرف میزند اما بیمعنی؛ سالاد کلمات).
ب) نیمکره راست (Right Hemisphere)
- ویژگیها: کلینگر، تصویرسازی، شهودی، خلاق و فضایی.
- کنترل حرکتی: سمت چپ بدن.
- اختلالات بالینی مهم:
- پروزوتانوزیا (Prosopagnosia): چهرهناشناسی (حتی نشناختن خود در آینه).
- غفلت یکسويه (Neglect): نادیده گرفتن نیمی از محیط یا بدن (مثلاً اصلاح نیمی از صورت).
- آموزیا (Amusia): از دست دادن درک موسیقی.
ج) مسیر پیشروی آلزایمر
در آلزایمر، مغز دچار آتروفی (جمعشدگی) میشود و مسیر تخریب به ترتیب زیر است:
- هیپوکمپ: اختلال در حافظه کوتاهمدت.
- لوب تمپورال: اختلال در زبان و شناخت.
- لوب پاریتال (آهیانه): گم کردن مسیرها و ناتوانی در جهتیابی.
- لوب فرونتال (پیشانی): از دست دادن کنترل رفتار (مثلاً ادرار ناگهانی).
- لوب اکسیپیتال (پسسری): اختلالات بینایی (مرحله آخر).
۲. دستهبندی غدد بدن
تصویر ۲: مقایسه ساختاری غدد درونریز و برونریز
| ویژگی | غدد درونریز (Endocrine) | غدد برونریز (Exocrine) |
|---|---|---|
| نحوه ترشح | مستقیم وارد خون میشوند (بدون مجرا). | از طریق مجرا به سطح بدن یا حفرات میریزند. |
| مواد ترشحی | هورمونها. | آنزیم، عرق، بزاق، اشک، چربی. |
| مثالها | تیروئید، هیپوفیز، آدرنال، تخمدان. | غدد تعریق، اشک، بزاق، آنزیم کبدی. |
| مدیریت | زیر نظر هیپوتالاموس و هیپوفیز. | زیر نظر سیستم عصبی خودکار (سمپاتیک). |
۳. غدد مهم مغزی و تاثیرات روانی
تصویر ۳: موقعیت هیپوتالاموس و هیپوفیز در مغز
۱. غده هیپوفیز (Pituitary Gland)
در زیر هیپوتالاموس قرار دارد. بسیار کوچک اما قدرتمند (مثل اتم اورانیوم) است.
- هورمون ACTH: تنظیم واکنشهای استرس با تحریک غده فوق کلیه.
- هورمونهای LH و FSH: تنظیم بلوغ و قاعدگی. نوسانات اینها در سندرم پیش از قاعدگی (PMS) موثر است.
- پرولاکتین (Prolactin): مسئول تولید شیر و ایجاد چسبندگی عاطفی (Bonding) مادر و کودک.
تغییرات فیبروکیستیک (FCC) یک وضعیت شایع و خوشخیم است که با درد و سفتی سینه قبل از پریود همراه است. این وضعیت سرطان نیست. علائم خطرناک شامل: توده سفت و ثابت، ترشح خونی، یا فرورفتگی نوک پستان است.
۲. غده پینهآل (Pineal Gland)
وظیفه اصلی آن ترشح ملاتونین است. بر چرخه خواب و بیداری، انرژی و خلق تاثیر دارد. اختلال در آن باعث افسردگی و بیخوابی میشود (مانند افسردگی فصلی در پاییز).
۳. هیپوتالاموس (Hypothalamus)
به عنوان CPU بدن یا برج مراقبت عمل میکند. گرسنگی، تشنگی، خواب، دمای بدن و هیجانات را کنترل میکند. در افسردگی، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) دچار بیشفعالی میشود.
۴. ساختارهای لیمبیک (عملکرد شبههورمونی)
تصویر ۴: سیستم لیمبیک شامل آمیگدال و هیپوکمپ
این بخشها غده نیستند اما عملکرد شدیداً هورمونی دارند:
الف) آمیگدال (Amygdala)
مرکز ترس و شناسایی تهدید. مستقیماً به هیپوتالاموس دستور میدهد تا کورتیزول ترشح شود ("خطر در راه است").
ب) هیپوکمپ (Hippocampus)
مرکز حافظه و پردازش هیجانی.
- شبکاری: در طول روز اطلاعات را میگیرد و در خواب آنها را پردازش میکند.
- معنادهی هیجانی: فقط اطلاعاتی که بار هیجانی دارند یا مهم هستند را به حافظه بلندمدت میفرستد و بقیه را پاک میکند.
- آسیب: استرس مزمن (کورتیزول بالا) باعث آسیب به هیپوکمپ و فراموشی میشود.