فیزیولوژی اعصاب و غدد
جلسه هفتم: تالاموس و نکات تکمیلی ارائهها
بخش اول: اصلاحات و نکات تکمیلی استاد بر ارائهها
در حین و پس از ارائه دانشجویان، استاد نکات مهمی را اصلاح کردند که توجه به واژگان دقیق در آنها بسیار حیاتی است:
۱. تفاوت سندروم پیش از قاعدگی (PMS) و اختلال پیش از قاعدگی (PMDD)
استاد تأکید کردند که استفاده از کلمه "اختلال" بار معنایی خاصی دارد و این دو مورد یکی نیستند.
- سندروم پیش از قاعدگی (PMS): حالتی خفیفتر است و مدتزمان کوتاهتری دارد.
- اختلال پیش از قاعدگی (PMDD):
- شدت بسیار بالاتری دارد و مدتزمان آن طولانیتر است.
- عملکرد فرد در روابط عاطفی، جنسی و زندگی روزمره را کاملاً آشفته میکند.
- جدیداً وارد کتاب DSM (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) شده و یک اختلال رسمی محسوب میشود.
- ممکن است نیاز به مصرف دارو داشته باشد.
در مراجعین خانم که با خلق پایین مراجعه میکنند، حتماً باید تاریخچه و دوره پیش از قاعدگی بررسی شود. ممکن است فرد افسردگی نداشته باشد و مشکل او هورمونی (PMDD) باشد.
۲. اصلاحیه در مورد عملکرد هیپوکامپ (Hippocampus)
برخلاف تصور اینکه هیپوکامپ نمیتواند اطلاعات درکنشده را ذخیره کند، استاد توضیح دادند که هیپوکامپ بسیار هوشمند است و اطلاعات را دستهبندی میکند.
هیپوکامپ چه اطلاعاتی را به حافظه بلندمدت میفرستد؟
- اطلاعات با بار هیجانی بالا: موضوعاتی که برای ما خیلی مهم هستند یا هیجان/اضطراب ایجاد میکنند (مثل خبر امتحان گرفتن).
- موضوعات تکرار شونده: وقتی یک مطلب (مثل لغت زبان) مدام تکرار میشود، هیپوکامپ متوجه اهمیت آن شده و آن را ذخیره میکند.
بخش دوم: تدریس استاد (مبحث تالاموس)
۱. تعریف و جایگاه تالاموس (Thalamus)
تالاموس در مغز جایگاهی شبیه به یک ترمینال مرکزی، فرمانداری یا استانداری دارد.
تصویر ۱: جایگاه تالاموس به عنوان مرکز پردازش حسی
- کارکرد اصلی: مرکز تبادل اطلاعات حسی و حرکتی است.
- تمام اطلاعات حسی (بینایی، شنوایی، لامسه، چشایی و...) ابتدا وارد تالاموس میشوند، از آن عبور میکنند و سپس برای پردازش نهایی به قشر مغز (کورتکس) فرستاده میشوند.
۲. نقشهای روانشناختی تالاموس
- نقش در هماهنگی بین حسها (Sensation) و هیجانها (Emotion).
- نقش در تنظیم توجه (Attention).
- نقش در آگاهی و سطح هوشیاری (Consciousness).
۳. تفاوت مهم: حس (Sensation) در برابر احساس/هیجان (Emotion)
استاد بر تفاوت دقیق این دو واژه تأکید بسیار زیادی داشتند:
الف) حسها (Senses)
- شامل حواس پنجگانه (بینایی، بویایی، چشایی، لامسه، شنوایی) هستند.
- دروازههای بدن به دنیای بیرون هستند و هدف اصلیشان حفظ بقا است.
- ویژگی مهم: حسها غریزی هستند و نیاز به آموزش یا معنا کردن توسط والدین ندارند (خودبهخود کار میکنند).
ب) احساسات/هیجانها (Emotions)
- شامل غم، شادی، ترس، خشم، انزجار، شرم، بهت و... هستند.
- مربوط به پیکره روانی هستند اما نشانههای فیزیولوژیک و جسمانی دارند.
- مثال جسمانی:
- غم: سنگینی در گلو، فشار در قفسه سینه.
- شادی: احساس انرژی، گرم شدن صورت.
- خشم: انرژی زیاد در فک، شانه و تمایل به پرتاب کردن یا لگد زدن.
برخلاف حسها، احساسات باید در کودکی توسط مادر یا مراقب اولیه "معنا" شوند. مادر حالت کودک را برایش نامگذاری میکند (مثلاً: "ترسیدی؟"). اگر مادر این فرآیند را انجام ندهد یا آن را سرکوب کند (مثلاً بگوید "مرد گریه نمیکند")، کانال آن احساس بسته میشود و فرد در بزرگسالی دسترسی به آن احساس را از دست میدهد.
۴. مثال عملکرد تالاموس: مواجهه با سوسک/عقرب
تالاموس چگونه حس را به هیجان متصل میکند؟
- حس: چشم سوسک را میبیند (اطلاعات بینایی به مغز میرود).
- تالاموس: اطلاعات را همزمان به بخش شناختی (کورتکس) و بخش هیجانی (آمیگدال) میفرستد.
- شناخت (Frontal): تشخیص میدهد که این سوسک واقعی است (نه پلاستیکی).
- هیجان (Amygdala): ترس و انزجار فعال میشود.
- واکنش: فرمانی به ساقه مغز میرود تا واکنش فرار یا جیغ زدن ایجاد شود.
نکته: تمام این فرآیند در کسری از ثانیه (هزار میلیثانیه) رخ میدهد. شدت واکنش ما (جیغ زدن یا نترسیدن) به یادگیریهای قبلی و واکنش مادرمان در کودکی بستگی دارد.
۵. آسیبشناسی تالاموس (نکات پایانی)
اگر تالاموس آسیب ببیند، اختلالات زیر در فرد ایجاد میشود:
- اختلال توجه.
- هذیانگویی (Delusion): باورهای غلط عجیب (مثلاً "من مسیح هستم"، "به خورشید وصلم").
- علائم شبه روانریشی: مثلاً فرد حس میکند کسی در اتاق است ولی او را نمیبیند (بدون توهم بصری).
- اختلالات خواب.
- مشکل در یکپارچگی هیجانی.